تیرماسینزه جشن تیرگان دیلمی

زمان سنجة ايراني

 

 

 

          ايران دياريست كهن، بازمانده از چند هزارة پيش.  سده هايي چند از اين روزگار چند هزار ساله را تاريخي نگاشته و نبشته دارد و سده هايي بيش تر را تاريخي نانبشته و نانوشته.  كهن ديار ايران روزگاري از فراسوي سيردريا(سيحون) در شمال خاوري            و فرامرزهاي قفقاز در شمال باختري و كرانه هاي شمالي درياي كاسپي در شمال مياني بوده تا كرانه هاي جنوبي شاخابة پارس در جنوب.  اين ديارِ ديرزي از خاور كوپال ستبرش را در خاور بر شانة بلندي سين كيانگ در چين مي ساييد و با آب سند روي          مي شست و برآمدن خورشيد را مي نگريست  و در باختر پاي در مديترانه مي شست و به فروخفتن خور چشم مي دوخت.  امروز اگر از آن ديار كهن پاره اي بر خود نام ايران را دارد اما از فرهنگ گُشني كه در درازاي آن چند هزار سال پاي گرفته و فرهنگ ايراني           مي ناميمش بسيار مانده، آن هم نه مرزمند به ايران، ايران چه كهن و چه امروزي، چه در گستره اي بسيار پهناورتر از ديار ايران و دورتر از آن سرزمين هايي كه پاي گُرد ايراني بدان رسيده است.

     فرهنگ برآمدة زمان و مكان است.  فرهنگ در سراشيب و فراشيب زمان گونه گون   مي گردد تا آن گاه كه رويه اي دگرگوني ناپذير يابد و بدان گونه مي ماند و هر گونه اش در هر مكاني با فرهنگ آن ديار مي زيد و مي ستيزد و مي آميزد و در پايان يكي مي ماند كه گاه هر دو تاست.

     فرهنگ ايراني در درازاي زمان با زمان نيز ستيزيده و زمان را به گونه اي راستين رام نموده است.  زمان راستين ايراني تا آنجا پاك و سره است كه شايد درست ترين زمان سنجة امروز از آن ايرانيان باشد.

     زمان سنجي همواره برپاية باورهاي آييني مردم بوده، چه آن كه مردم  هميشه گردش شب و روز و آمدن هر موسم و سالي را برآوردة خواست نيروهاي چيره بر زمين و آسمان و ستارگان و گردندگان آسماني دانسته اند.  آيين مندي زمان در ميان ايرانيان هرچند ديرينه اي پيش تر از برآمدن آيين زرتشت دارد، در زمان چيرگي آن آيين بر ايران كه درازايي بيش از يك هزاره داشت فرمي ويژه يافت و زمان سنجة ايرانيان بر آن پايه استوار گشت و تا آنجا استوار گشت كه با همة دگرگوني هاي سياسي و باوري در ايران دگرگونه نگشت و هنوز استوار است و پاس داشته شده است.

     در اين كه زرتشت در چه زماني زاده شد و در چه زماني مردم را به آيين خود فراخواند شايد هنوز ناآشكاري هايي باشد و در اين كه باورهايش در چه زماني به درون پذيره هاي مردم رخنه كرد شايد ناآشكاري هايي بيش تر.  اين همه از آن روست كه از روزگاران پيش از آغاز فرمانروايي هخامنشيان بر ايران آگاهي هاي سترگي در دست نيست و آن چه كه از ديروزِ ايران بر جاي مانده و  ما اندك اندك بر آن آگاه مي گرديم برپاية توانيابي شاهان هخامنشي و چيرگي آنان بر سرزمين هاي باختري و آشنايي مردم با باورها و توانمندي هاي دانشي مردماني چون باشندگان ميان دو رود و مصر بوده است.  گردانندگان فرمانروايي هخامنشي با بهره يابي از دانش آن مردم و بر پاية آيين خود زمان سنجه اي ساخته و بر پاية آن كردار خود را سازمان مي دادند.

     در  زمان فرمانروايي داريوش بزرگ هخامنشي از زمان سنجة ايرانيان در اوج بزرگيشان كم تر آگاهيم، مگر آن كه به سنگ نبشتة او در بيستون نگاهي اندازيم.  در آن سنگ نبشته از نُه ماه سال ياد شده كــــه   ماه هاي پاييز و زمستان و بهار امروزند. ثورَواهَرَ، تايگرچيش، گَرَميدَ، برابر با ارديبهشت و خرداد و تير امروز و باغياديش،آدُوكَيتَش، آثِريادِيَ، انامك، مَرغَزَنَ و وي يَخنَ برابر با مهر تا اسفند زمان سنجة امروز.  سال“ يار” نام داشته و به شش “ گاه” نابرابر پاره مي شده كه هر گاه را به اوستايي“ پيريارتو” مي ناميدند.  از اين كه هر ماه چند روز بوده و يا اين كه هر پيريارتو چند روز را در خود داشته آگاه نيستيم.

      گستردگي امپراتوري داريوش بزرگ نمايي زيبا در زمان سنجة ايرانيان نهاد. ايراني ها پس از آشنايي با گاهشماري مصري هر ماه را سي روز به شمار آوردند و هر سال را دوازده ماه و در پسين روزهاي سال پنج روز را با نام پنجة دزديده به سيصد و شصت روزِ دوازده ماه افزودند تا سال خورشيدي 365 روزي درستي داشته باشند.  برماه ها نام امشاسپندان و ايزدان نهادند.

     در روزگار هخامنشيان زمان سنجة سالانة ايراني ها شش پارة نابرابر داشت.پاره بندي سال بدين گونه بود:

1ـ مَيذئيوي زَرِمَيَ mayzeyuy zaremaya از آغاز بهار تا ميانة آن 45 روز

2 ـ مَيذئيوي شِمَ mayzeyuy shema از روز چهل و ششم بهار تا ميانة تابستان60 روز

3 ـ پَيتيش هَيَ paytish haya از روز يكصد و ششم تا پايان تابستان75روز

4- اياثِرِمَ ayaserema از روز يكصد و هشتاد و يكم تا آغاز زمستان 30 روز

5- مَيذيَيَريا maizyayreya از روز دويست و يازدهم تا ميانة زمستان 80 روز

6- هَمَسپث مَئيذيَ hamaspasmaizya از روز دويست و نود و يكم تا آغاز دگربارة بهار 75 روز

     در اين زمان سنجة هخامنشي در هر 120سال بهيزكي به شمار مي آوردند و يك ماه به سال مي افزودند.

     نام دوازده ماه آن زمان سنجه چنين بود:

1-     فرَوَشي fravashi نيروي پيش برنده

2-     اَشَ وَهيشتَ asha-vahishta راستي و پاكي

3-     هَئوروَتاتَ ha-orvatata كمال و خرّمي

4-     تِشتَريَ teshtarya تشتر ستارة باران

5-     اَمِرَتاتَ ameratata بي مرگي و جاودانگي

6-     خشَترَ وايريَ xshatra-vairya كشور خواستني

7-     مِهر misra دوستي، فروغ مهر

8-     اپام apam آب

9-     آثَر asar آتش

10- دَتُشو datoshu دادار، آفريدگار

11- وُهومَنَ vohumana نيك انديشي

12- سِپِنتَ آرمائيتي spenta-ar maiti فروغ مقدّس، مهر پاك

     در آن زمان سنجه هر ماه به چهار بخش پاره مي شد و هر روز نام ويژه اي داشت.  پارة نخست و دوم هر يك هفت روز و پارة سوم و چهارم هر يك هشت روز.  پارة نخست در روز آغازين نام اهورامزدا خداي بزرگ ايرانيان را داشت و پاره هاي دوم و سوم و چهارم روز نخستشان نام دي( آفريدگار ) را.  نام روزهاي هر ماه بدين گونه بود:

1-    اورمزد                                                    15- دي

2-     وهمن                                                      16- مهر

3-     ارديبهشت                                                 17- سروش

4-     شهريور                                                    18- رشن

5-     سپندارمزد                                                 19- فروردين

6-    خورداد                                                    20- وريرام

7-     امرداد                                                    21 - رام

                                                                22- ماد

8-    دي                                                       23- دي

9-    آذر                                                        24- دين

10- آبان                                                     25- ارد

11- خور                                                    26- اشتاد

12- ماه                                                      27- آسمان

13- تير                                                     28- زامياد

14- گئوش                                                 29- مانتره سپند

                                                              30- انارام   

 

   هر روز از ماه كه با ماه همنام مي گشت روز جشن بود، چنين:

  1- فروردينگان در نوزدهمين روز ماه فروردين

  2- ارديبهشتگان در دومين روز ماه ارديبهشت

  3- خوردادگان در ششمين روز ماه خرداد

  4- تيرگان در سيزدهمين روز ماه تير

  5- امردادگان در هفتمين روز ماه امرداد

  6- شهريورگان در چهارمين روز ماه شهريور

  7- مهرگان در شانزدهمين روز ماه مهر

  8- آبانگان در دهمين روز ماه آبان

  9- آذرگان در نهمين روز ماه آذر

10- ديگان در هشتمين و پانزدهمين و بيست و سومين روز ماه دي

11- بهمنگان در دومين روز ماه بهمن

12- اسفندگان در پنجمين روز ماه اسفند

  روزهاي اندرگاهان پا پنجة دزديده چنين ناميده مي شدند اَهنَوَدahnavad اُشتَوَد oshtavad سپَتمَذ spatmaz وُهوخشَترَ vohuxshatra وَهِشتو اِشت vaheshtu esht.

    

 

 

 

 

 

 

   زمان سنجة ديلمي

 

 

 

 

       

          در جنوب باختري درياي خزر سرزميني است به نام گيلان.  گيلان تمدني كهن و فرهنگي گُشن دارد.  گيلان دربردارندة دو پارة كوهستاني و دو پارة جلگه اي است و آنچه كه پديد آورندة اين دو پارگي است سپيدرود است، كه از ميانة گيلان مي گذرد و به درياي خزر مي ريزد.  پارة كوهستانيِ برپا ايستاده در خاور سپيدرود “ ديلم ” نام دارد.

     ديلم جايگه بازماندگان كادوسي ها و كاس سي ها و آماردهاست و همواره مردمش دلاورانه زيسته اند.  شايد دو هزار سال باشد كه اين پاره از گيلان را ديلم مي نامند.

     ديلم سرزميني بوده است ميان سپيدرود و شيرود، دربردارندة پاره هاي كوهستانيِ امروزِ شهرستان هاي رودبار و سياهكل و رودسر و املش در گيلان و چالوس و شهسوار در مازندران، كه همپاي گسترشِ زيستگاهِ مردم در جلگه هاي خاور سپيدرود، سرزمين هاي جلگه اي آن سوي گيلان را نيز در بر گرفت.

     به روزگاري كه ايران جايگه توانِ آرياييان نگشته بود و بر هر پاره اي از ايران توانمندي فرمان مي راند، گيلان نيز روزگاري چون ديگر پاره هاي ايران داشت.  ولي با رسيدن آريايي ها به ايران و اندك اندك چيرگي آنان بر ايران و برپايي فرمانروايي يگانه اي به دست كوروش بزرگ هخامنشي، گيلان پاره اي از آن سرزمينِ همگنِ توانمند نشد.  اين ناوابستگي به سازمان همگنِ سياسي هخامنشي سبب شد كه گيلان تحت تاثير فرهنگ و تمدن آريايي ـ جهانيِ هخامنشي قرار نگيرد و همچنان فرهنگ بومي خود را پاس دارد.

     ناوابستگي سياسي و تاثير ناپذيري فرهنگي از يك سو مانع از رشد همپاي فرهنگي و تمدني گيلان و عدم ظهور چهره هاي بزرگ فرهنگي و علمي در گيلان شد و از سوي ديگر حسِ ايستادگي در برابر تازش هاي نظامي را ـ كه حاصل حضور يك قدرت جهاني در كنار مرزهاي گيلان بود ـ رشد داد و در مجموع تلاشي را براي دست يازيدن به داشتن همه چيز، ناساز با داشته هاي فرهنگي ايران، در گيلان پديد آورد.

     اين ناهمسويي ها در همة زمينه ها وجود داشت و بي گمان پژوهش هايي ـ كه بايستگي انجامشان به چشم مي خورد ـ در آينده اين ناهمگوني ها را هويدا خواهد ساخت.

     دربارة زمان سنجة گيلي و ديلمي در دوران فرمانروايي اشكاني ها و ساساني ها نشانه اي نيست و در هيچ نوشته اي بازمانده از ديروز نمونه اي نيست كه بتوان بر پاية آن بـــــــــــه   گوشه اي از زمان سنجي گيلاني ها در آن زمان پي بُرد.

     گيل ها و ديلمي ها و تالش ها در درازاي سده هايي كه آيين زرتشت اندك اندك بر همة ايرانِ اشكاني و ساساني چيره شد، در برابر نفوذ چيرگي جوي آن آيين نيز ايستادند و بر باورهاي بومي خود پاي فشردند و هيچ نشان و نوشته اي كه بيانگر گرويدن گـــــــــيل ها و ديلمي ها و تالش ها به آيين زرتشت پيش از آغاز سدة ششم ميلادي باشد، وجود ندارد.  در نتيجه با توجه به عدم گسترش آيين زرتشت درگيلان و ديلم و تالش تا آغاز سدة ششم ميلادي، تن دادن به اين باور كه مردم گيلان و ديلم و تالش در دوران پيش از سدة ششم ميلادي زمان سنجة رايج در ايران را پذيرفته باشند در دست نيست، مگر آن كه باستان شناسان و زمين كاوان و پژوهشگران بعدها نشانه اي از آن بيابند.

     ديلم نه تنها همواره در برابر تازشِ هر چيرگي جويي ايستاد و خود و گيلان نشسته بر پايش را پاس داشت، در درازاي زمان جان پناه كساني بود كه ناسازگار با توان جويان و تازشگران سر به گريز نهاده و در جستجوي پناهگاهي روي به او آورده بودند.  نخستين نمونة آن پناه آوري پيروان آيين مزدك بامدادان بود.

    مزدك از براي پديدآوري دگرگوني هايي در آيين زرتشت ـ كه پس از چيرگي سياسي بر ايران، از آغاز فرمانروايي اردشير بابكان اندك اندك در درياچة توانمندي غوطه خورده و چهره عوض كرده بود و از صورت آيين مردم به ابزار قدرت حكومت تبديل گشته بود و ناراستي هايي يافته بود و نياز به پاكسازي و بازسازي و پالايش داشت ـ برپا خاست.

     پانهي مزدك و آيينش به درون صحنة قدرت در ايرانِ ساساني، دلبستگان به روند رايج را به رويارويي با او واداشت.  برآيند آن ستيزه شكست و مرگ مزدك، كشتار جمعي از مزدكيان و گريز بازماندگان پيرو آيين او به ديلم بود.

     شايد ديلم تحت تاثير تبليغات مزدكيانِ پناه آورده به بلنداي خود، با آيين زرتشت به گونة مزدكي آن آشنا گشته باشد و گمان بر آنست كه آن آيين گروندگاني به خود را در ديلم يافته باشد.

     تاريخ گواه بر آنست كه خسرو انوشيروان(531تا579ميلادي) براي فروكوفــــــــــــتن     بازمانده هاي مزدكيانِ گريخته به ديلم و فروريزي سرزمين دژگونه اي كه مي توانست پرورندة آن انديشه و آن آيين باشد در سال 542 ميلادي به ديلم تاخت. فردوسي سروده است:

       از آن جايگه سـوي گيلان كشيـــد           چو رنج آمد از گيل و ديلــــم پديد

       ……………

      چنان شد ز كشت همـه بوم و دشت           كه از خون، همه روي كشور بشست

      ز بس كشتن و غـارت و ســـوختن           خروش آمــد از نــــالة مـرد و زن

      ز كشته به هر ســــو يكي توده بود            گياهـــان به مغز ســـر آلوده بود

      ز گيلان هر آن كس كه جنگي بُدند            هشيوار و با داد و جنـــــگي بُدند

      ببستند يكســر همه دست خـويش              زنان از پس و كودك خُــرد پيش

      خروشان بــر شهـــريار آمــدنـــد             دريده بــر او خاكســــار آمــدند

      شــدند اندر آن بــــارگاه انجـمن              همه دست ها بستــه و خسته تن

      كه ما بازگشتيــم از آن بــد كنش              مگر شــاه گردد ز ما خوش منش

         …………

      نوا خواست از گيل و ديلــم دو سد             كزان پـس نگيــــرد كسي راه بد

      يكي پهــــلوان نزد ايشان بمــاند            چون بايسته شـــد كار، لشكر براند

     انوشيروان بر ديلم چيره شد و براي نخستين بار گيلان و ديلم و تالش به زير مجموعة سياسي و در نتيجه فرهنگي و اجتماعي ايرانِ ساساني پيوستند و از آن زمان است كه تاثيرات شديد فرهنگيِ فرهنگ و تمدن پيشرفتة ايران بر گيلان و ديلم و تالش آغاز گشت و زمان سنجة ديلم با زمان سنجة ايراني هماهنگ شد.

     در دوران ساساني مبدا تاريخ براي ثبت رويدادها آغاز سلطنت هر شاهي از شاهان آن سلسله بود و از آن روست كه آغاز سلطنت يزدگرد سوم( 632تا 651 ميلادي) آخرين شاه آن سلسله، كه پس از او كسي بر تخت شاهي ساساني ننشست، خود مبدا زمان سنجه اي گشته كه يزدگردي نام دارد و هنوز در برخي جاها از آن استفاده مي گردد.

          پس از چيرگي عرب هاي مسلمان بر ايران و فروريزي سلطنت ساساني و چيره گشتن خلفاي عرب بر ايران، ايرانيان مبدا زمان سنجة عرب مسلمان را كه هجرت پيامبر اسلام از مكه به مدينه بود پذيرفتند.  زمان سنجة عرب هر سال را 354 روز مي داند.  اين سبب شد كه تفاوت 11 روزه سال هاي ايراني و عربي مشكلاتي را در زمان سنجي ايرانيان پديد آورد.  از سوي ديگر ايرانيان كه پيش از چيرگي عرب هاي مسلمان بر سرزمينشان براي جلوگيري از برهم ريزي زمان سنجه شان هر 120 سال يك ماه برماه هاي دوازده گانة سالشان مي افزودند، از اين كار بازماندند. اين سبب شد كه در سال 243 هجري در زمان خلافت متوكل عباسي ( 232تا247 هجري قمري ) زمان سنجة ايراني60 روز جلوتر برود.  بر اين پايه نوروز به آغاز ماه بهمن رسيده و زمان جودرو كه در خرداد ماه بود به نوروز رسيده بود.  بر پاية اين جلواُفتي زمان كشاورزان كه بايد پس از درو جو در خرداد ماه ماليات مي پرداختند وادار مي گشتند كه در موسم جودرو بنا بر زمان سنجة ايراني ماليات بپردازند در حالي كه هنوز حتي فصل درو نرسيده بود.  اين كار مشــــــــكلاتي را پديد آورد و بايستگي هاي پديدآري دگرگوني هايي را در زمان سنجة ايراني ايجاب نمود.

     دگرگونيِ پديدآمده در زمان سنجة ايراني در دوران خلافت معتضد عباسي (279 تا 289 هجري قمري ) از آنجا كه بازهم تفاوتِ زمانيِ يك ماهه اي در آن برجاي ماند سودي نبخشيد و تلاش براي رفع اين مشكل ادامه يافت.  تا آن كه در زمان سلطنت سلطان جلال الدين ملكشاه سلجوقي(445تا 485هجري قمري) كه سال 3 ماه و 24 روز پيش رفته بود و اول فروردين به روز 5 آذر رسيده بود، ثمر داد و حكيم عمر خيام و يارانش به تنظيم زمــــــــان سنجه اي براي رفع آن مشكل مامور گشتند و آن ها توانستند در سال 471 هجري قمري زمان سنجه اي را تنظيم كنند كه بر اساس آن سال 471 هجري قمري برابر با سال 457 هجري خورشيدي شد.  آن زمان سنجه كه زمان سنجة جلالي نام گرفت شامل 365 روز بود.  هر سال جلالي 12 ماه سي روزه داشت و در پايان روزهاي آخرين ماه 5 روز به آن اضافه مي شد و هر چهار سال نيز يك روز به آن 5 روز پاياني سال اضافه مي گشت و مقرر گشته بود كه در سال 5000 اين زمان سنجه يك روز ديگر به روزهاي پاياني سال اضافه گردد.  در زمان سنجة جلالي نخستين روز سال برابر با نخستين روز ماه فروردين است.

     زمان سنجة جلالي از سوي دربار سلجوقي به رسميت شناخته شد و براي اجرا به همة سرزمين هاي تابع حكومت سلجوقي ابلاغ گشت.

     گيلان و ديلم و تالش پس از فروافتي سلطنت ساساني و چيرگي عرب هاي مسلمان بر ايران به ايستادگي در برابر آن تازندگان پرداختند.  ايستادگي ديلم سبب شد كه بسياري از بزرگان ساساني و گريختگان از برابر تازندگان عرب به ديلم و گيلان پنهان درپشت آن پناه آورند و گيلان و ديلم دگرباره پناهگاه گريزندگان گردند.

     ديلم كه تنها يك سده از زمان پذيرش آيين زرتشتي اش گذشته بود، اين بار جان پناه آن آيين شد و آن آيين در روزگار هراسش پالايش يافته ترين ذرات انديشه اش را در ديلم پراكند و ديلم به پاس داشتن آن آيين كمر بست.

     ديلم بود كه در سدة سوم هجري پناه جوياني تازه اي رادر مرزهاي خود ديد و در را بر روي آنان نيز گشود.  پناه جويان تازه از راه رسيده  شيعيان علوي سر بر گريز نهاده از برابر ستم دربار خلافت عباسي بودند.  اينان نيز در ديلم انديشة خود را پراكندند و شگفت آن كه ديلمي ها پذيراي انديشة آنان شدند.  ديلمي ها پذيراي اسلام ، آن هم آيين شيعه اش گشتند.

     دلبستگان به تشيع در ديلم در راستاي آرمان هاي رهايي جويانة ايرانيان از ستم دربار خلفاي عرب پس از چندي از ديواره هاي سنگي كوه هاي خودفرود آمده و تا بغداد رفتند و نامي بزرگ از خود در تاريخ بر جاي نهادند، ولي هيچگاه بُن مايه هاي فرهنگي خود را فرو ننهشتند.

     گيلان و ديلم و تالش در سده هاي پس از اسلام هيچگاه سر به فرمان دربار خلافت و حكومت هاي چيره بر ايران چون طاهريان و صفاريان و سامانيان و حتي حكومت هاي برخاسته از درون خود چون زياريان و بويهيان و تركاني چون غزنويان و سلجوقيان نشدند.  از آن رو بود كه آن گاه كه زمان سنجة جلالي تنظيم شد و به همه سرزمين هاي سر به فرمان دربار سلجوقي ابلاغ گشت، گيلان و ديلم و تالش كه سر به فرمان دربار سلجوقي نبودند از پذيرش آن و دگرگوني هايي كه آن زمان سنجه پديد آورده بود سر باز زدند.

      ايستادگي ديلم در برابر تازش جهان جويان همچنان ادامه يافت تا آن كه مغول از راه رسيد و سلطان محمد اولجايتوي مغول بر گيلان و ديلم و تالش دست يافت.  چيرگي مغولان بر گيلان و ديلم نيز نتوانست چندان تاثيري بر فرهنگ اين دو پارة جلگه اي و كوهستاني بنهد.  دوران پر هياهوي پس از مغول در ايران فرصتي به گيلان و ديلم داد تا دگرباره ناوابستگي خود به فرمانروايي چيره بر ايران را از نو زنده كند. اين ناوابستگي تا زمان چيرگي شاه عباس اول صفوي پاس داشته شد، ولي شاه عباس با تازش به ديلم و گيلان و تالش و چيرگي بر آن ها براي هميشه اين پاره را به ايران پيوند زد.

     جشن نوروز ديلمي در 15 مرداد ماه برپا مي شد و اين روز آغاز سال ديلمي بود.  روز 15 مرداد كنوني برابر با 19 مرداد ماه در زمان سنجة جلالي است.

     روز 19 مرداد ماه جلالي 227 روز جلوتر از نوروز جلالي است.  از آنجا كه سال   ديلمي ها كبيسه نداشت و هر چهار سال آغاز سال يك روز جلوتر مي آمد، پس از گذشت 908 سال جلالي آغاز سال ديلمي به 19 مرداد مي رسيد.  بدين گونه كه جمع 5 روز پنجك و 210 روز هفت ماه اسفند و بهمن و دي و آذر و مهر و شهريور و 12 روز از ماه مرداد 227 روز مي شد و آغاز سال به 19 مرداد ماه مي رسيد.  اگر امروز 29 روز اسفند و 150 روز پنج ماه اسفند و بهمن و دي و آذر و آبان و مهر و 31 روز شهريور را جمع كنيم 210 روز مي شود و با جمع بستن 17 روز از ماه مرداد به 15 مرداد مي رسيم.  در نتيجه بايد در سال 908 جلالي دوران عدم پذيرش كبيسه در زمان سنجة ديلمي به پايان رسيده باشد و از آن پس ديلمي ها با پذيرش محاسبة كبيسه در زمان سنجة خود نوروزشان را در روز 19 مرداد جلالي و 15 مرداد امروز ثابت نگه داشته باشند.

     سال 908 جلالي برابر است با سال 935 هجري قمري.  در اين سال در زمان سلطنت شاه تهماسب صفوي( 929 تا 984 قمري)، خان احمد خان كيايي فرمانرواي بيه پيش(911تا 940 قمري) سر به فرماني از دربار صفوي را پذيرا شد وتشيع دوازده امامي را به جاي باور پيشين خود يعني تشيع زيدي پذيرفت و شايد اين دگرگوني سياسي و باوري پاية دگرگوني در زمان سنجة ديلمي شده باشد.

     سال در زمان سنجة ديلمي 12 ماه و چهار فصل دارد.ماه هاي ديلمي چنين اند:

 

     ماه ديلمي               زمان بر پاية زمان سنجة جلالي                    ماه جلالي

  

     1- نوروز ما            15مرداد تا 13 شهريور                              فروردين

      2- كرچ ما              14 شهريور تا 12 مهر                              ارديبهشت

      3- اريه ما               13 مهر تا 12 آبان                                      خرداد

      4- تير ما                13 آبان تا 12 آذر                                         تير                          

      5- مردال ما             13 آذر تا 12 دي                                        مرداد

      6- شرير ما              13 دي تا 12 بهمن                                     شهريور

      7- اميره ما              13 بهمن تا 12 اسفند                                     مهر

      8- آول ما                13 اسفند تا 13 فروردين                                 آبان                    

      9- سيا ما                14 فروردين تا 12 ارديبهشت                            آذر 

     10- ديا ما                13 ارديبهشت تا 11 خرداد                                دي

     11- ورفه نه ما          12 خرداد تا 10 تير                                      بهمن

     12- اسفندار ما          11 تير تا 9 مرداد                                         اسفند

      هر ماه ديلمي 30 روز است و در پايان اين 12 ماه كه جمعا 360 روز مي گردد، 5 روز 10 و11و12و13و14مرداد كه پنجك ناميده مي شود به روز هاي سال اضافه مي گردد و هر چهار سال يك بار يك روز به پايان پنجك افزوده مي شود كه شيشك يا ويشك نام دارد.

     در پنجك كه تقريبا در ميانة تابستان قرار مي گيرد جشن آبريزان برپا مي شود.  در جشن آبريزان مردم در كنار آب رواني گرد مي آيند و براي زدودن بدي ها و پليدي ها بر هم آب مي پاشند، به اين اميد كه آب جاري پاك ناپاكي   و آلودگي و ناراستي را بزدايد و هركس در ورود به سال نو پاك و بي غش باشد.

     سال ديلمي به 4 فصل تقسيم مي شود. بهار، تاوِسُّن، پئيز و زمِسُّن.

1-    بهار كه به پارة چهل روزه و بيست روزه و سي روزه تقسيم مي شود

           الف ـ اولين پارة بهار به چهار بخش پيش بهار و سردِ بهار و سيا بهار و پنجك تقسيم مي شود

            ب ـ ميِّن بهار

            پ ـ سومين پارة بهار كه در بردارندة دو بخش پس بهار و گرمِ بهار است

2-    تاوِسُّن كه به شش پاره تقسيم مي گردد.

          الف ـ نو بِمَه

            ب ـ پيش تاوِسُّن          

            پ ـ گرمِ تاوِسُّن      

            ت ـ ميِّن تاوِسُّن

            ث ـ پس تاوِسُّن

            ج ـ  سردِ گرم              

3-    پئيز كه به سه پاره تقسيم مي شود.

         الف ـ گرمِ پئيز

           ب ـ پيش پئيز

           پ ـ سرد پئيز

4-    زِمِسُّن كه اين نيز به سه پاره تقسيم مي گردد

         الف ـ پيلِ چِلّه شامل 40 روز نخست زمستان

           ب ـ كوچِ چِلّه شامل روزهاي چهل و يكم تا شصتم زمستان

       پ ـ آفتاب بَرهوت ماه آخر زمستان

     نام روزهاي ماه هاي ديلمي بر اساس ترتيب روزها در زمان سنجة اوستايي است و بر همان پايه هرگاه نام روزي از ماه با نام ماه يكي شود، آن روز را روز جشن دانسته و مردم در آن  روز به شادماني بر مي خيزند.  در نتيجه در هر سال ديلمي 15 جشن برپاست. به اين گونه:

       نام جشن                      زمان سنجة ديلمي                   زمان سنجة ايراني

      فروردينگان              نوزدهمين روز نوروز ما                      2 شهريور

      ارديبهشتگان             دومين روز كرچ ما                             16 شهريور

      خردادگان                 ششمين روز اريه ما                             18 مهر

      تيرگان                     سيزدهمين روز تيرما                           25 آبان

      مردادگان                 هفتمين روز مردال ما                            19 آذر

      شهريورگان              چهارمين روز شريرما                          17 دي

      مهرگان                    شانزدهمين روز امير ما                        28 بهمن

      آبانگان                     دهمين روز آول ما                                22 اسفند

      آذرگان                     نهمين روز سيا ما                                 22 فروردين

      ديگان                      هشتمين روز دياما                                 20 ارديبهشت

      ديگان                      پانزدهمين روز ديا ما                             27 ارديبهشت

      ديگان                      بيست و سومين روز ديا ما                       3 خرداد

      بهمنگان                   دومين روز ورفه نه ما                            14 خرداد

      اسفندگان                  پنجمين روز اسفندار ما                            15 تير

      آب پاشان                     پنجك                                              10و11و12و13و14مرداد 

     بر اين پايه جشن تيرگان ديلمي در سيزدهمين روز تير ما ديلمي برابر با 25 آبان در زمان سنجة ايراني بر پا مي گردد.  اين جشن را به مناسبت برپايي اش در سيزدهمين روز ماه تير، تيرما سينزه مي نامند.

                 

 

 

 

 

  تير ما سينزه

 

  

 

 

        بي گمان هر پارة جغرافيايي نيازهاي ويژة خود را دارد.  كوهستان سرزميني است سخت براي زيستن.  از آن رو مردم باشندة ديارهاي كوهستاني تن و انديشه اي سترگ براي ستيز با آن سختي دارند.

     كوهستان برآمده از سنگ است و بالايي بلند دارد.  بر آن بالاي بلندِ سنگي ابر ســــــــر   مي نهد، مه مي خوابد و باران مي بارد و برف مي نشيند.  آميزة سنگ و ابر و مه و باران و برف، چشمه هايي است كه از دل سنگ ها مي جوشند و رودهايي است كه از بلنداي سنگ ها ره به فرود و دريا مي جويند و خاكي است كه بار از باران مي گيرد و سبزمي گردد و چمنزاري مي شود.  خاكي كه  به پاشيدن دانه اي آبستن مي گردد و بار مي دهد.

     چشمه و چمن و رود پرورندة دامند ، و كوهستان دامگاهي است بلند و چه زيباست نام ديلم كه “ ديل ” آن نگهدارندگاه دام معنا مي دهد و “ َ م ” آن بلندا.  ديلم يعني نگهدارندگاه بلندِ دام.  ديلم پارة كوهستاني بلندي است ميان سپيدرود و شيرود.  كنام دليران است و پناهگاه انديشه و باور بازمانده از ديروزهاي پرشكوه.

     آب شايد يكي از ارجمندترين واژه هاي ديرينيانمان باشد.  ايرانيانِ كهن روزگاران بر آب ارجي گران مي نهادند، به گونه اي كه حتي در آب روان آب دهان نمي انداختند و آلوده كردن آب را گناهي بزرگ مي دانستند.  آنان آتشكده هايشان را در كنار چشمه مي ساختند تا به هنگام نيايش از براي ايزدِ آتش، آب را هم بستايند.

     براي كوه نشين چشمه و رود رنگ زندگي دارد و باران ارمغاني است از خدا و برف نشانه اي بر سپيدي بخت.  كوه نشين بر آن بلندايي كه مي زيد خود را بلند و بزرگ مي يابد و كوه را پاية بزرگي مي پندارد و همساية ابر و باران و آب.

     ايزد باران به باور ايرانيان باستان تيشتَرَيَه خوانده مي شد كه امروزه آن را تير مي خوانيم.  تير ستاره اي است كه آن را شعراي يماني مي دانند يعني همان پرنورترين ستارة آسمان.

     در استوره ها از نبرد سنگين تيشتريه با  اَپَ ئوشَه ديو خشكسالي سخن بسيار رفته است.  سخن اين چنين است كه تيشتريه به گونة نوجواني 15 سالة نابرآمده يا گاوي زرين و يا اسبي سپيد به نبرد با اپ ئوشه، كه چون اسبي سياه با يال و دم بريده پا به ميدان نبرد نهاده، مي پردازد.  دراين نبرد سپنج غره ديو به ياري اپ ئوشه برمي خيزد و ايزد آذر به ياري تيشتريه.  ايزد آذر آتش برق در گرز تيشتريه مي نهد و تيشتريه با گرز آتشدرونش سپنج غره را مي كوبد و پيروز مي شود.  پس از پيروزي، تيشتريه به كمك ايزد باد به بلنداي كوه مي رسد و ابر مي سازد و باد ابر را به هر سو مي برد و باران بر همه جا مي بارد و خشكسالي مي گريزد.

     كوه و نبرد و تير و برق همان هايند كه در افسانة آرش آمده اند.  آرش به كوه برآمد. با عشق به ميهن. كمان بر زمين استوار كرد.  زه كشيد. تير انداخت.  تير چون برق با آواي رعد رفت. تا فراسوي جيحون.  نوشته اند كه تيرگان  جشني بزرگ است به ياد آن روزي كه آرش كمانگير تير از چلة كمان پراند و تيرش با ياري ايزد باد مرز ايرانزمين را نشان كرد.

     تيرگان تيرروز است در ماه تير و در زمان سنجة ديلمي برابر است با 25 آبان ماه خورشيديِ امروز.  بسياري اين روز را روز ابراز عشق دانسته اند، چه آن كه آرش در اوج عشق به ايران تيري انداخت و خود بر پاي كمانش مُرد.  اين روز چون روزي است كه عاشقان در ايالات متحدة آمريكا در آن به هم پيشكشي    مي دهند و روز والنتاين نام دارد.

     هنوز در كرمان نامزدان و تازه عروسان و تازه دامادهاي زرتشتي در تيرگان براي هم پيشكشي مي فرستند.  پيشكش كله قندي است كه بند هفت رنگ ابريشميني دورش پيچيده شده است.  دريافت كنندة پيشكش بند را از دور كله قند گشوده و به دور دستش مي بندد و 9 روز آن بند همچنان بسته مي ماند. تا آن كه در روز بيست و يكم تير ماه آن بند را گشوده و به دست باد مي سپارند، تا آن را نيز چون غم هايشان ببرَد.

     ابوريحان بيروني نوشته است كه تيرگان جشن نيلوفر است و در آن روز هرخواسته اي از خدا داشته باشي برآورده مي گردد.

     مراسم روز تيرگان يا تيرماسينزة ديلمي چنين است:

1-  به هنگام دميدن آفتاب گاوي زرد رنگ را بر بالاي بلندي مشرف بر آبادي قرار مي دهند و جوانان برآمده و تازه عروسان و تازه دامادهايي كه هنوز فرزندي نياورده اند، در حالي كه اسب سپيدي را پيش انداخته اند سر بالايي كوه را در مي نوردند و خود را به بالاي كوه و آن جايي كه گاو زرد ايستاده است مي رسانند و گاو زرد را با خود به آباديشان مي آورند تا او برايشان نعمت بياورد.

2-     خوراك نيمروز تيرگان يا تيرماسينزه بايد پخته شده از حبوبات باشد.

3-   پس از نيمروز مردم گرد هم مي آيند و آخرين عروس آبادي با آبداني مسي و سپيد شده به چشمة آبادي رفته و آبي مي آورد.  آن عروس جوان شش مشت آب از آن آبدان بر شش گوشة گردهم آمدنگاه مردم  مي پاشد و آبدان را به ميان آن ها مي نهد.  نوجواني نابرآمده و پاك به ميان مي آيد و در كنار آبدان مي نشيند.  هر كس نيتي دارد مهره اي، سكه اي يا نشاني فلزي به درون آبدان   مي اندازد.  شش نفر كه شعر مي دانند در شش گوشة آبدان مي نشينند.  نوجوان دست در آبدان   مي كند.  مهره يا سكه يا نشاني از آب بيرون مي آورد و در چنگ مي فشرد.  شعرداني شعــــري  مي خواند.  مشت او باز مي شود و آن چه كه در آن است به صاحبش بازگردانده مي شود.  شعري كه خوانده شد پاسخ نيّت اوست.  در ديلم براي پاسخ به نيّت، اشعاري از اميري پازواري مي خوانند و يا شعرهايي در وصف آب و اسب و ايزد مهر.

4-     به هنگام فروخفتن آفتاب ديد و بازديد آغاز مي شود و اين بار بزرگانند كه به خانة فرزندان خـــود مي روند.  آن شب شبِ خوردن آجيل است.

5-     در آن شب بر دهانة هر كويي و گذري آتشي براي سپاس از همراهي ايزد آذر از تير در نبردش با ديو خشكسالي مي افروزند.

 

 

 

  

  منابع:

1-      آذرگشنسب، موبد اردشير. گاهنامة زرتشتي. تهران. 1364

2-      ابن اثير. الكامل. ترجمه باستاني پاريزي. تهران. 1349

3-      ابوالفدا. تقويم البلدان. ترجمة عبدالمحمد آيتي. تهران. 1349

4-      بهار، مهرداد. پژوهشي در اساطير ايران. تهران. 1362

5-      بهروز، ذبيح الله. تقويم و تاريخ در ايران. تهران. 1331

6-      بيروني. آثارالباقيه. ترجمة اكبر دانا سرشت. تهران. 1352

7-      تبريزي، محمدبن حسين بن خلف. برهان قاطع. به اهتمام محمد معين. تهران. 1335

8-      تقي زاده، حسن. گاهشماري در ايران باستان. تهران. 1316

9-      جنيدي، فريدون. زروان. تهران. 1358

10-    فردوسي. شاهنامه. به اهتمام برتلس. مسكو. 1963

 11- معين، محمد. روزشماري در ايران باستان. تهران. 1325